[Audiobook/mp3] Rząd wszechmogący - Ludwig von Mises

Rząd wszechmogący

Rok 1944. Wojna jeszcze trwa, a jej wynik nie jest przesądzony.

Ludwig von Mises publikuje wtedy swoją pierwszą anglojęzyczną książkę — i zamiast pytać, kto wygra, pyta, jakie idee do tej wojny doprowadziły.

Wersja do słuchania

To rzadka okazja, żeby obcować z klasyczną pracą teoretyczną w formie, która nie wymaga siedzenia nad tekstem.

Ma to szczególne znaczenie akurat przy tej książce. „Rząd wszechmogący” jest w dużej mierze wywodem historycznym, prowadzonym narracyjnie — od upadku pruskiego liberalizmu, przez czasy Bismarcka i Wilhelma, po lata trzydzieste. Taki materiał śledzi się ze słuchu znacznie łatwiej niż wykład czysto teoretyczny.

Etatyzm zamiast charakteru narodowego

Mises rozważa i odrzuca kilka popularnych w tamtym czasie wyjaśnień powstania nazizmu — w tym te odwołujące się do wrodzonych ułomności niemieckiego charakteru narodowego.

W ich miejsce wskazuje na ideologię, którą określa mianem etatyzmu. Pokazuje, jak intelektualiści odrzucili wolny rynek na rzecz rozwiązań, które nie miały wsparcia w poprawnej teorii ekonomii, a za to wskazywały na rolę państwa w tworzeniu narodowej potęgi i dobrobytu.

Wniosek: system nazistowski był rozszerzeniem wcześniejszych tendencji etatystycznych, a nie zerwaniem z nimi.

Spór o klasyfikację

Najgłośniejsza teza tej pracy dotyczy tego, czym nazizm był z punktu widzenia ustroju gospodarczego.

Mises stanowczo odrzuca twierdzenie, że był on wyrazem monopolistycznego kapitalizmu, i uznaje go za odmianę socjalizmu: zachowano formę własności prywatnej, jednak kontrolę i planowanie przekazano w ręce państwa.

Kryterium jest tu decyzyjność, a nie tytuł prawny — i to rozróżnienie autor stosuje konsekwentnie w całym wywodzie.

Propozycje na czas powojenny

Ostatnia część pracy dotyczy reform, które zdaniem autora należało podjąć po zakończeniu wojny. Mises opowiada się za pokojem i wolnym rynkiem, a propozycje centralnego planowania w skali światowej poddaje miażdżącej krytyce.

Warto pamiętać o kontekście: były to wtedy koncepcje popularne, przedstawiane jako sposób na zapobieżenie kolejnym konfliktom.

Aktualność

Wydawca wskazuje na podwójne zastosowanie tej pozycji. W dobie powracającej mody na kontrolowanie przez instytucje państwa kolejnych sfer życia gospodarczego i osobistego stanowi ona przestrogę przed rozwojem etatyzmu — a zarazem narzędzie edukacji historycznej, politologicznej i ekonomicznej.

Dla kogo jest ta pozycja?

• Dla słuchających w drodze – to wywód narracyjny, dobrze znoszący formę audio
• Dla zainteresowanych historią XX wieku – z wyjaśnieniem wbrew utartym ujęciom
• Dla studentów politologii i ekonomii – to klasyczna analiza etatyzmu
• Dla czytelników Misesa – w wersji historycznej, nie czysto teoretycznej
• Dla śledzących debatę o roli państwa – zwłaszcza w kwestii kontroli nad gospodarką

Na koniec

Ta praca powstała jako ostrzeżenie skierowane do ludzi, którzy wojnę mieli jeszcze przed sobą. Dziś czyta się ją inaczej — ale ostrzeżenie dotyczy tych samych idei.

Czy własność bez prawa do decydowania jest jeszcze własnością?

Najczęściej zadawane pytania

O czym jest „Rząd wszechmogący”?

O przyczynach powstania nazizmu widzianych przez pryzmat idei etatystycznych oraz o reformach, jakie zdaniem Ludwiga von Misesa należało podjąć po zakończeniu drugiej wojny światowej. To pierwsza anglojęzyczna książka tego autora, wydana w 1944 roku.

Czym jest etatyzm w ujęciu Misesa?

To ideologia przypisująca państwu główną rolę w tworzeniu narodowej potęgi i dobrobytu, przyjęta przez intelektualistów po odrzuceniu wolnego rynku. Zdaniem autora system nazistowski był rozszerzeniem wcześniejszych tendencji etatystycznych z czasów Bismarcka i Wilhelma.

Dlaczego autor uznaje nazizm za odmianę socjalizmu?

Ponieważ zachowano w nim formę własności prywatnej, ale kontrolę i planowanie przekazano państwu. Mises odrzuca przy tym twierdzenie, że nazizm był wyrazem monopolistycznego kapitalizmu.

Jakie rozwiązania powojenne proponuje autor?

Opowiada się za pokojem i wolnym rynkiem, poddając miażdżącej krytyce propozycje centralnego planowania w skali światowej.

Dlaczego ta pozycja dobrze sprawdza się w formie audio?

Ponieważ jest w dużej mierze wywodem historycznym prowadzonym narracyjnie, od upadku pruskiego liberalizmu po lata trzydzieste, a taki materiał śledzi się ze słuchu łatwiej niż wykład czysto teoretyczny.