[EBOOK] Rząd wszechmogący - Ludwig von Mises

Rząd wszechmogący

Pierwsza anglojęzyczna książka Ludwiga von Misesa.

Jej wydanie w 1944 roku stało się ozdrowieńczym szokiem dla umęczonych wojną elit zachodniej Europy i Ameryki.

Odrzucone wyjaśnienia

Mises pisał tę książkę w trakcie wojny — i zaczyna od odrzucenia tłumaczeń, które były wtedy najpopularniejsze.

Nie uznaje wyjaśnień odwołujących się do wrodzonych ułomności niemieckiego charakteru narodowego. Zamiast tego szuka przyczyn w sferze idei — i wskazuje na ideologię, którą określa mianem etatyzmu.

Ma to zasadnicze znaczenie dla wymowy całej pracy. Jeśli przyczyną był charakter narodowy, problem dotyczy jednego kraju i jest zamknięty. Jeśli przyczyną były idee, może się powtórzyć wszędzie tam, gdzie zostaną przyjęte.

Jak upadł pruski liberalizm

Autor prowadzi wywód historycznie. Wskazuje, w jaki sposób intelektualiści odrzucili wolny rynek na rzecz rozwiązań, które nie miały żadnego wsparcia ze strony poprawnej teorii ekonomii, a za to wskazywały na rolę państwa w tworzeniu narodowej potęgi i dobrobytu.

Wniosek jest jednoznaczny: system nazistowski był rozszerzeniem wcześniejszych tendencji etatystycznych z czasów Bismarcka i Wilhelma, a nie zerwaniem z nimi.

Nazizm jako odmiana socjalizmu

To najbardziej dyskutowana teza tej książki i warto rozumieć jej dokładne brzmienie.

Mises stanowczo odrzuca marksistowskie twierdzenie, że nazizm był wyrazem monopolistycznego kapitalizmu. Przeciwnie: uznaje go za odmianę socjalizmu, w której zachowano formę własności prywatnej, ale kontrolę i planowanie przekazano w ręce państwa.

Rozróżnienie dotyczy więc nie tytułu własności, lecz tego, kto podejmuje decyzje. Właściciel, który nie decyduje, co produkować, komu sprzedawać i po jakiej cenie, jest właścicielem wyłącznie na papierze — i to spostrzeżenie jest osią całej argumentacji.

Co robić po wojnie

Ostatnia część książki dotyczy przyszłości. Mises omawia reformy, które należy podjąć po zakończeniu drugiej wojny światowej, opowiadając się za pokojem i wolnym rynkiem.

Jednocześnie poddaje miażdżącej krytyce propozycje centralnego planowania w skali światowej — popularne wówczas jako sposób na zapobieżenie kolejnym konfliktom.

Dlaczego czytać to dziś

Wydawca wskazuje na podwójne zastosowanie tej pracy. W dobie powracającej mody na kontrolowanie przez instytucje państwa kolejnych sfer życia gospodarczego i osobistego jest ona znakomitą przestrogą przed rozwojem etatyzmu — a zarazem narzędziem edukacji historycznej, politologicznej i ekonomicznej.

Dla kogo jest ta książka?

• Dla zainteresowanych historią XX wieku – z wyjaśnieniem idącym wbrew utartym ujęciom
• Dla studentów politologii i ekonomii – to klasyczna analiza etatyzmu
• Dla czytelników Misesa – tu w wersji historycznej, nie czysto teoretycznej
• Dla śledzących debatę o roli państwa – zwłaszcza w kwestii kontroli nad gospodarką
• Dla polemistów – bo teza o nazizmie jako odmianie socjalizmu wymaga znajomości oryginału

Na koniec

Mises pisał tę książkę, gdy wojna jeszcze trwała, a jej wynik nie był przesądzony. To jedna z niewielu prac, które już wtedy pytały nie o to, kto wygra, lecz o to, jakie idee do niej doprowadziły.

Czy własność bez prawa do decydowania jest jeszcze własnością?

Najczęściej zadawane pytania

O czym jest książka „Rząd wszechmogący”?

O przyczynach powstania nazizmu widzianych przez pryzmat idei etatystycznych oraz o reformach, jakie zdaniem autora należało podjąć po zakończeniu drugiej wojny światowej. To pierwsza anglojęzyczna książka Ludwiga von Misesa, wydana w 1944 roku.

Jakie wyjaśnienia powstania nazizmu autor odrzuca?

Między innymi te odwołujące się do wrodzonych ułomności niemieckiego charakteru narodowego. Zamiast nich wskazuje na ideologię, którą określa mianem etatyzmu, oraz na upadek pruskiego liberalizmu.

Dlaczego Mises uznaje nazizm za odmianę socjalizmu?

Ponieważ zachowano w nim formę własności prywatnej, ale kontrolę i planowanie przekazano w ręce państwa. Autor stanowczo odrzuca przy tym twierdzenie, że nazizm był wyrazem monopolistycznego kapitalizmu.

Co autor proponuje na okres powojenny?

Opowiada się za pokojem i wolnym rynkiem, poddając jednocześnie miażdżącej krytyce propozycje centralnego planowania w skali światowej.

Dlaczego warto czytać tę książkę dzisiaj?

W dobie powracającej mody na kontrolowanie przez instytucje państwa kolejnych sfer życia gospodarczego i osobistego stanowi ona przestrogę przed rozwojem etatyzmu, a także narzędzie edukacji historycznej, politologicznej i ekonomicznej.