[EBOOK] Dzieła zebrane, tom I i II - Adam Heydel

Dzieła zebrane, tom I i II

Adam Heydel zginął od salwy plutonu egzekucyjnego w żwirowni tuż za drutami obozu Auschwitz. Miał czterdzieści osiem lat.

To, co po nim zostało, jest w polskiej ekonomii przypadkiem osobnym: konsekwentną, bezpardonową obroną mechanizmu rynkowego prowadzoną wtedy, gdy cała epoka szła w przeciwną stronę.

Kim był Adam Heydel

Był profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, ekonomistą i historykiem kultury. To on jako pierwszy spopularyzował w Polsce szkołę austriacką — Misesa i Hayeka — a później przybliżał polskiemu czytelnikowi dzieła najnowszych ówcześnie teoretyków angielskich.

Ferdynand Zweig opisywał go jako ortodoksyjnego liberała klasycznego, dla którego liberalizm nie był obroną interesu żadnej warstwy, lecz obroną wolności, pokoju, kultury i postępu. Wolność gospodarczą traktował przy tym jako klucz do niemal wszystkich bolączek życia zbiorowego.

Charakterystyczne jest to, co stawiał najwyżej. W jego skali wartościowania pierwsze i naczelne miejsce zajmowały wartości kulturalne — a w liberalizmie widział przede wszystkim te zasady, które pozwalają kulturę narodu zachować i rozwijać.

Ekonomista, który umiał pisać

Ten zbiór ma jedną cechę, której po pracach teoretycznych z tamtej epoki zwykle się nie oczekuje. Współczesny mu komentator pisał o ciętym myśleniu, wyjątkowych zaletach stylisty i skrzącym się dowcipie, a przede wszystkim o rzadkim połączeniu: wielkiej wiedzy i zdolności teoretycznych z formą przystępną, jasną, lekką i przejrzystą.

Heydel nie zamykał się przy tym w teorii. Wstępował w szranki aktualności i walczył piórem — a jego celne ataki kierowały się głównie przeciw etatyzmowi oraz przeciążeniu podatkowemu.

Ekonomia i sztuka

Osobny rys tej postaci to zainteresowania, które z ekonomią nie miały nic wspólnego. Heydel był znawcą malarstwa i autorem książki o Jacku Malczewskim.

Cytowany komentarz z epoki wyciąga z tego wniosek zabawny i celny zarazem: skoro ekonomista może się znać na sztuce, to może uda się wreszcie rozbroić mit, że ekonomia jest „posępną nauką”, a ekonomiści patentowanymi wątrobiarzami.

Świadectwo z ostatniego dnia

Najbardziej poruszający fragment materiałów o Heydlu pochodzi ze wspomnienia Władysława Bartoszewskiego, który był przy nim w obozowej izbie chorych:

„Pamiętam jak 14 marca 1941 r. w obozowej izbie chorych siedziałem na łóżku ciężko chorego profesora UJ Adama Heydla (…) i słuchałem, jak mówił z pamięci wiersze Norwida. I w tym momencie przyszli esesmani, zabrali go, ledwie zdążyłem odskoczyć”.

Józef Nowicki podsumował tę stratę bez ozdobników: osiągnięcia badawcze Heydla byłyby znacznie większe, gdyby nie został zamordowany przez okupanta — nauka polska przedwcześnie utraciła uczonego dużego formatu i nie mniejszego formatu człowieka.

Dlaczego warto po to sięgnąć dziś

Postawa Heydla była dowodem głębokiego, opartego na naukowej analizie przekonania, które głosił z dużą odwagą — w dobie naporu różnych form gospodarowania i natężenia procesów regulowania gospodarki przez państwo, aż do gospodarki dyrektywnie planowanej.

To zdanie tłumaczy, dlaczego ta lektura nie jest wyłącznie ćwiczeniem z historii myśli. Argumenty formułowane pod presją, przeciw dominującemu nurtowi epoki, są zwykle lepiej przemyślane niż te wygłaszane w komfortowej zgodzie z otoczeniem.

Dla kogo jest ta książka?

• Dla zainteresowanych polską myślą ekonomiczną – to jedna z jej najważniejszych postaci
• Dla czytelników szkoły austriackiej – u jej polskiego pioniera
• Dla historyków idei – z zapisem sporu o etatyzm sprzed wojny
• Dla ceniących dobry styl – teoria podana przystępnie i z dowcipem
• Dla zainteresowanych kulturą – bo dla Heydla wolność i kultura były jedną sprawą

Na koniec

Heydel przegrał wszystko, co można było przegrać: swoją epokę, swój uniwersytet i własne życie. Zostały teksty, w których miał rację wcześniej niż większość.

Ile Twoich poglądów wytrzymałoby próbę wygłoszenia ich wbrew całej epoce?

Najczęściej zadawane pytania

Kim był Adam Heydel?

To profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, ekonomista i historyk kultury, który jako pierwszy spopularyzował w Polsce szkołę austriacką, w tym prace Misesa i Hayeka. Zginął w wieku czterdziestu ośmiu lat, zamordowany przez okupanta w marcu 1941 roku.

Co wyróżniało go jako ekonomistę?

Konsekwentna, bezpardonowa obrona mechanizmu rynkowego, którą prowadził wtedy, gdy narastały procesy regulowania gospodarki przez państwo. Jego celne ataki kierowały się przede wszystkim przeciw etatyzmowi i przeciążeniu podatkowemu.

Czy te teksty są trudne w odbiorze?

Współcześni podkreślali, że Heydel łączył wielką wiedzę i zdolności teoretyczne z formą przystępną, jasną i przejrzystą, a jego prace cechuje cięte myślenie i dowcip.

Jaki był stosunek Heydla do liberalizmu?

Jak pisał Ferdynand Zweig, był ortodoksyjnym liberałem klasycznym, dla którego liberalizm oznaczał obronę wolności, pokoju, kultury i postępu, a nie interesu jednej warstwy. Wartości kulturalne zajmowały w jego skali miejsce pierwsze i naczelne.

Czym poza ekonomią zajmował się autor?

Był znawcą malarstwa i autorem książki o Jacku Malczewskim, co czyniło jego sylwetkę wyjątkową na tle ówczesnego środowiska ekonomistów.