Rok 1984 - George Orwell

Rok 1984

Winston Smith zaczyna prowadzić dziennik. To jedyna czynność w jego życiu, której nikt mu nie kazał — i wystarczająca, żeby skazać go na śmierć.

Od tego drobnego aktu nieposłuszeństwa zaczyna się jedna z najważniejszych powieści XX wieku.

Powieść, nie traktat

Siła tej książki polega na tym, że system totalitarny poznajemy nie z opisu, lecz przez doświadczenie pojedynczego człowieka. Winston nie jest bohaterem heroicznym — jest zwykłym urzędnikiem, który zaczyna dostrzegać, że coś się nie zgadza.

Pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie zajmuje się poprawianiem przeszłości: przerabianiem starych gazet tak, żeby zgadzały się z aktualną wersją wydarzeń. To jeden z najbardziej przenikliwych pomysłów tej powieści — reżim nie tylko kontroluje teraźniejszość, ale nieustannie przepisuje to, co już się wydarzyło.

Świat podzielony na trzy

Jest rok 1984. Świat podzielono na trzy supermocarstwa zdominowane przez reżimy totalitarne, które nieustannie toczą ze sobą wojny.

W Oceanii rządy sprawuje Wielki Brat, realizując doktrynę angielskiego socjalizmu — angsocu. Za jego maską kryje się jedyna, nieomylna i wieczna Partia, kontrolująca obywateli za pomocą wszechobecnych kamer i podsłuchów oraz łącząca inwigilację z terrorem i propagandą.

Partia systematycznie niszczy wszystkie instytucje społeczne — naukę, edukację, gospodarkę, rodzinę i kulturę — a miłość służy w Oceanii wyłącznie reprodukcji.

Proroctwo, które słyszy Winston

Wizji przedstawionej w tej powieści trudno nazwać optymistyczną, a jej sedno mieści się w jednym zdaniu:

„Jeśli chcesz wyobrazić sobie przyszłość, wyobraź sobie bucior miażdżący ludzką twarz. Wiecznie!”.

Orwell podkreślał w jednej ze swoich wypowiedzi, że napisał ten tekst ku przestrodze, a nie jako instrukcję obsługi rzeczywistości społecznej. Ostrzeżenie wydaje się nadal aktualne — a może nawet brzmi dziś bardziej dramatycznie.

Nowomowa jako narzędzie

Najbardziej oryginalnym wynalazkiem tej powieści jest język. Angielszczyznę powoli, lecz skutecznie zastępuje nowomowa, oczyszczona z wieloznacznych, nieokreślonych i „nieprawomyślnych” słów oraz znaczeń.

Wraz z pojęciem nauki znika z niej również jej treść. Orwell skłania się tu ku koncepcji Edwarda Sapira i Benjamina Lee Whorfa, według których to język kształtuje rzeczywistość — a więc odebranie ludziom słów oznacza odebranie im samej możliwości pomyślenia pewnych rzeczy.

Dzieło całego życia

Orwell opublikował „Nineteen Eighty-Four” w 1949 roku, niedługo przed śmiercią, a na książkę złożyły się doświadczenia całego życia pisarza.

Zdolność uważnej obserwacji świata, zanurzenie we własnej epoce i talent literacki sprawiły, że pozycja ta od chwili wydania cieszy się niesłabnącą popularnością. To z pozoru powieść fantastyczna, a zarazem realistyczny do bólu opis sytuacji politycznej i uwarunkowań społecznych, z jakimi mierzyło się pokolenie Orwella.

Dla kogo jest ta książka?

• Dla czytelników klasyki – to jedna z najważniejszych powieści ubiegłego stulecia
• Dla uczniów i studentów – lektura wracająca w programach i dyskusjach
• Dla zainteresowanych mechanizmami władzy – propaganda, inwigilacja i terror jako system
• Dla myślących o języku – nowomowa jest tu dopracowanym wynalazkiem literackim
• Dla szukających dobrej powieści – bo to przede wszystkim wciągająca historia jednego człowieka

Na koniec

Orwell nie przewidywał konkretnego roku ani ustroju. Opisał mechanizm — i właśnie dlatego jego książka nie zestarzała się razem z reżimami, które ją zainspirowały.

Co zostaje z człowieka, gdy odbierze mu się słowa, którymi mógłby nazwać, co się z nim dzieje?

Najczęściej zadawane pytania

O czym jest powieść „Rok 1984”?

O świecie podzielonym na trzy supermocarstwa zdominowane przez reżimy totalitarne. W Oceanii, ojczyźnie głównego bohatera Winstona Smitha, rządzi Wielki Brat, za którego maską kryje się jedyna, nieomylna i wieczna Partia kontrolująca obywateli za pomocą wszechobecnych kamer i podsłuchów.

Kim jest Winston Smith?

To protagonista powieści, zwykły człowiek żyjący w Oceanii, który zaczyna dostrzegać, że rzeczywistość wokół niego nie zgadza się z tym, co głosi Partia.

Czym jest nowomowa?

To język zastępujący angielszczyznę, oczyszczony z wieloznacznych, nieokreślonych i nieprawomyślnych słów oraz znaczeń. Orwell skłania się tu ku koncepcji Sapira i Whorfa, według której to język kształtuje rzeczywistość.

Jaki był zamiar autora?

Orwell podkreślał, że napisał ten tekst ku przestrodze, a nie jako instrukcję obsługi rzeczywistości społecznej.

Kiedy powstała ta powieść?

Ukazała się w 1949 roku, niedługo przed śmiercią autora, a złożyły się na nią doświadczenia całego jego życia. Od momentu wydania cieszy się niesłabnącą popularnością wśród czytelników.